جهان‌بینی مهدوی در اشعار شکیب اصفهانی؛ تحلیل الگوهای ذهنی و استعاره‌های مفهومی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، شهرکرد، ایران
3 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی-ادبیات عرفانی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
چکیده
 این پژوهش به تحلیل جامع و عمیق 14 قصیده مهدوی از میان مجموع 185 قصیده دیوان محمدرضا شکیب اصفهانی می‌پردازد. با توجه به فقدان مطالعات کافی در مورد اشعار این شاعر معاصر، این مقاله با هدف کشف جهان‌بینی فکری و زبانی او درباره امام زمان(عج) نگاشته شده است. این پژوهش با تلفیق روش‌های الگویابی موضوعی(تماتیک) و تحلیل استعاره‌های مفهومی در چارچوب نظریه لیکاف و جانسون انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که شکیب با استفاده از استعاره‌های چندوجهی، تصویری جامع از امام ارائه می‌دهد. هشت الگوی ذهنی کلیدی شامل «امام به مثابه منبع نور کیهانی»، «پادشاه مقتدر»، «طرح هستی»، «روح و ذات الهی»، «باغبان و طبیعت»، «پزشک و درمانگر»، «ثمره نبوت و امامت» و «غایب حاضر» در اشعار او شناسایی شد. هر یک از این الگوها، جنبه‌ای متفاوت از وجود امام را به تصویر می‌کشند. این الگوها نشان می‌دهد که شکیب با بهره‌گیری از استعاره‌های مفهومی، دست به ایجاد تصویری جامع و چندبعدی از سیمای امام در اشعار خویش زده است، به نحوی که الگوهای ذهنی و استعاره‌های به کار رفته در اشعار او، هم بیانگر ویژگی‌های قدسی و الهی امام، هم متکی بر جایگاه سیاسی‌اجتماعی ایشان به عنوان ولی جامعه اسلامی، و هم ناظر بر جنبۀ شفابخشی و امداد امام در ارتباط معنوی و شخصی با شاعر به عنوان مرید و شیعه ایشان است. روی هم‌رفته قصاید مهدوی شکیب اصفهانی را می‌توان بازتابی برجسته از جهان‌بینی مهدوی در قالب ادبیات و آن هم در دورۀ گذار قاجار به پهلوی دانست، که از این جهت منبعی ارزشمند برای مطالعات ادبی‌دینی و معادشناسی شیعی به شمار می‌رود.
 

کلیدواژه‌ها


 
 
1. پورابراهیم، شیرین؛ روشن، بلقیس؛ عابدی مهدیه، (1396)، استعاره‌های مفهومی عشق در زبان شعر و زبان روزمره(رویکرد تطبیقی)، نشریۀ شعرپژوهی، دورۀ 9، ش2، صص 49-66.
2. داودی، شکیب؛ رحمانی‌شهرکی، مهشید(1404)، بازخوانی اشعار عاشورایی محمدرضا شکیب اصفهانی، اولین همایش ملی مقاومت، دلهره‌ها و امیدهادر ادبیات معاصر، قم، ایران.
3. داودی، شکیب؛ صفری، جهانگیر؛ فروزنده، مسعود، (1403) معناشناسی و تحلیل مفهوم «عشق» به مثابۀ «آزادی» در اشعار حسین منزوی، پژوهش‌های معناشناختی متون ادبی، دورۀ 2، ش4، صص80-100.
4. داودی، شکیب، (1401)، صنایع بیانی در غزلیات محمدرضا شکیب اصفهانی، هفتمین کنفرانس بین‌المللی مطالعات زبان و ادبیات ملل، تهران: ایران.
5. _________، (1401)، موسیقی کناری در غزلیات محمدرضا شکیب اصفهانی، هفتمین کنفرانس بین‌المللی مطالعات زبان و ادبیات ملل، تهران: ایران.
6. زارعی، جمیله؛ نظری، نجمه(1398)، تقابل‌های دوگانه در شعر مهدوی عصر قاجار، دوفصلنامه علمی‌پژوهشی عصر آدینه، سال 12، ش 30، صص 149-169.
7. سعیدی، سهراب؛ شوهان، پیمان( 1395)، انتظار موعود در شعر شاعران معاصر انقلاب با تکیه بر اشعار سید حسن حسینی قیصر امین‌پور وسلمان هراتی، پژوهشنامه اورمزد، شماره 32، صص282-302.
8. شمشیری(شکیب اصفهانی)، محمدرضا (۱۳۶۶)، دیوان اشعار، چاپ 4: موسسه انتشاراتی مشعل.
9. _______________________ (1350)، دیوان اشعار، چ1. اصفهان: موسسه انتشاراتی مشعل.
10. صمیمی‌فر، سمیرا؛ سالمیان، غلامرضا؛ مالمیر، محمدابراهیم، (1400)، استعاره‌های مفهومی حوزۀ عشق در خسرو و شیرین نظامی، پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت، دورۀ 10، ش 3، صص81-103.
11. علی‌نژاد، مریم؛ آرین‌پور، مهلا، (1402)، تحلیل شناختی استعاره عشق در غزلیات صائب تبریزی، فصلنامه پژوهش‌های معناشناختی متون ادبی، دوره اول، ش 1، صص 17-44.
12. فضیلت، محمود؛ اسکندری، شیدا، (1390)، تصویرهای ادبی در شعر عاشورایی معاصر، نشریه ادبیات پایداری، سال سوم، شماره 5، دانشگاه شهید باهنر کرمان.
13. کریمی، صدیقه، (1403)، شاخصه‌های ادبیات عاشورایی در آثار شاعران معاصر(موسوی گرمارودی، سلمان هراتی، حمید سبزواری)، نشریه معارف حسینی، سال نهم، شماره 4.
14. لیکاف، جرج؛ جانسون، مارک(1980) استعاره‌هایی که با آنها زندگی میکنیم، ترجمۀ جهانشاه میرزابیگی(1403)، تهران: انتشارات آگاه.
15. نوروززاده، حسن؛ فولادی، علیرضا(1395)، پیوند شعر مهدوی و شعر دفاع مقدس، دوفصلنامه علمی‌پژوهشی عصر آدینه، سال9، شماره 17، صص 99-130.