اسلام‌پذیری غازان‌خان: پیامدهای مذهبی، سیاسی و تثبیت حکومت ایلخانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای تاریخ اسلام و استادیار گروه معارف دانشگاه فرهنگیان امام رضا(ع) اندیمشک. اندیمشک. ایران. (نویسنده مسئول).
2 دکترای تاریخ ایران اسلامی و استادیار گروه تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی واحد شوشتر. شوشتر. ایران
چکیده
 تِگودار با نام مسلمانی احمد نخستین ایلخانی بود که مسلمان گردید! پس از او اسلام‌پذیری غازان‌خان، هفتمین ایلخان مغول، یکی از مهم‌ترین تحولات تاریخی دوره ایلخانی محسوب می‌شود که پیامدهای عمیقی بر ساختار سیاسی، مذهبی و اجتماعی ایران برجای گذاشت. این اقدام نه‌تنها موجب تغییر در مناسبات مذهبی و کاهش نفوذ آیین‌های غیر اسلامی همچون بودایی، یهودیت و مسیحیت شد، بلکه به تثبیت قدرت ایلخانی و تقویت جایگاه اسلام، به‌ویژه تشیع، انجامید. این تحول تاریخی در کنار انگیزه‌های مذهبی، ریشه در اهداف سیاسی و اجتماعی غازان‌خان برای جلب حمایت مسلمانان ایرانی و کاهش شکاف‌های مذهبی داشت. هدف این پژوهش، بررسی پیامدهای اسلام‌پذیری غازان‌خان بر ساختار سیاسی و مذهبی حکومت ایلخانی و تحلیل نقش این تحول در تثبیت قدرت ایلخان و تعامل با نخبگان ایرانی است. روش تحقیق این پژوهش، کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی‌تحلیلی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اسلام‌پذیری غازان‌خان نه‌تنها موجب اصلاحات گسترده در ساختار اداری حکومت و کاهش تنش‌های مذهبی شد، بلکه مشروعیت سیاسی حکومت ایلخانی را به طور قابل توجهی تقویت و زمینه‌ساز گسترش تشیع در ایران شد. این اقدام همچنین به کاهش تنش‌های مذهبی میان مسلمانان و پیروان ادیان دیگر، به‌ویژه بوداییان و مسیحیان، کمک کرد و زمینه‌ساز ایجاد انسجام اجتماعی در جامعه متنوع ایران شد. نتایج این پژوهش بر دو دستاورد تاریخی تأکید دارد: نخست، پیروزی تدریجی فرهنگ و تمدن ایرانی‌اسلامی بر ساختارهای مغولی، و دوم، نقش محوری تحولات این دوره در شکل‌گیری زمینه‌های مناسب برای گسترش تشیع در ایران که نشان می‌دهند این فرآیند نه تنها حاکمیت سیاسی، بلکه هویت فرهنگی ایران را در قرون بعدی تحت تأثیر قرار داده است.
 
 

کلیدواژه‌ها


. ابن العبری، غریغوریوس‌بن‌هارون (1377)، مختصر الدول، ترجمه، محمد ابراهیم آیتی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
2. اشپولر، برتولد (1384)، تاریخ مغول در ایران، ترجمه، محمود میرآفتاب، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
3. اقبال، عباس (1384)، تاریخ مغول از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری، تهران: انتشارات امیرکبیر.
4. بروشکی، محمد مهدی (1365)، بررسی روش اداری و آموزشی ربع رشیدی، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
5. بناکتی، داودبن‌محمد (1378)، تاریخ بناکتی (روضه اولی‌الالباب فی تواریخ الاکابر و الانساب)، به‌کوشش: جعفر شعار، تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر ملی.
6. بوشاب‌گوشه، علی؛ بهادری، علی(1392)، «مسیحیت و مسیحیان در روزگار نامسلمانی ایلخانان مغول در ایران»، فصلنامه پژوهش نامه تاریخ، سال هشتم، شماره 30، صص 27-52.
7. بویل، جی. آ (1381)، تاریخ ایران کمبریج (از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان)، ترجمه: حسن انوشه، جلد پنجم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
8. بیانی، شیرین (1371)، دین و دولت در ایران عهد مغول، جلد دوم، تهران: انتشارات مرکز نشر دانشگاهی.
9. _______ (1385)، مغولان و حکومت ایلخانی در ایران، تهران: انتشارات سمت.
10. پازوکی، رضا (1316)، تاریخ ایران از مغول تا افشاریه، بی‌جا: نشر چاپخانه فرهنگ.
11. پتروشفسکی، ای. پ (1359)، تاریخ ایران در سده‌های میانه، ترجمه، سیروس ایزدی و حسین تحویلی، تهران: انتشارات دنیا.
12. جعفریان، رسول (1381)، تاریخ ایران: از یورش مغولان تا زوال ترکمانان، جلد سوم، تهران: انتشارات مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
13. جوینی، علاءالدین عطاملک (1378)، تاریخ جهانگشای جوینی، جلد دوم، به‌سعی و اهتمام محمد بن عبدالوهاب قزوینی، تهران: انتشارات دنیای کتاب.
14. حقیقت، عبدالرفیع (1370)، تاریخ جنبش سربداران و دیگر جنبش‌های ایرانیان در قرن هشتم هجری، تهران: انتشارات کومش.
15. خدیوی زند، محمدمهدی (1379)، «شمن‌ها و برهمن‌ها(نبرد ارواح)»، فصلنامه تازه‌های روان‌درمانی، شماره 15 .و 16،صص 12-16.
16. خوافی، فصیح احمدبن‌جلال‌الدین محمد خوافی (1340)، مجمل فصیحی، جلد دوم، به‌تصحیح محمود فرخ، مشهد: انتشارات کتاب‌فروشی باستان.
17. خواندمیر، غیاث‌الدین (1353)، حبیب السیر، جلد سوم، زیر نظر محمود دبیرسیاقی، تهران: انتشارات کتاب‌فروشی خیام.
18. راوندی، مرتضی (1366)، تاریخ اجتماعی ایران، جلد دوم، تهران: انتشارات چاپخانه سپهر.
19. رجب‌زاده، هاشم (1355)، آیین کشورداری در عهد رشیدالدین فضل‌الله، تهران: انتشارات توس.
20. ساندرز، ج. ج (1383)، تاریخ فتوحات مغول، مترجم: ابوالقاسم حالت، تهران: انتشارات امیرکبیر.
21. سمرقندی، دولتشاه (1382)، تذکره‌الشعراء، به‌اهتمام و تصحیح ادوارد براون، تهران: انتشارات اساطیر.
22. شبارو، عصام محمد (1380)، دولت ممالیک و نقش سیاسی و تمدنی آنان در تاریخ اسلام، ترجمه: شهلا بختیاری، قم: انتشارات پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
23. شیبی، کامل مصطفی (1359)، تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم هجری، مترجم: علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران: انتشارات امیرکبیر.
24. فضل‌الله همدانی، رشیدالدین (1362)، جامع‌التواریخ، جلد دوم، به کوشش بهمن کریمی، تهران: انتشارات اقبال.
25. _________________ (1940م)، تاریخ مبارک غازانی، تحقیق و تصحیح: کارل یان، هرتفورد انگلستان: انتشارات استفن اوستین.
26. قزوینی، یحیی‌بن‌عبداللطیف (1363)، لب التواریخ، تهران: انتشارات بنیاد و گویا.
27. کاشانی، ابوالقاسم عبدالله‌بن‌محمد (1384)، تاریخ اولجایتو، به اهتمام مهین همبلی، زیر نظر احسان یارشاطر، تهران: انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
28. گروسه، رنه (1379)، امپراطوری صحرانوردان، ترجمه، عبدالحسین میکده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
29. مارکوپولو (1350)، سفرنامه مارکوپولو، با مقدمه جان ماسفیلد، ترجمه حبیب صحیحی، تهران: انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
30. مرتضوی، منوچهر (1370)، مسائل عصر ایلخانان، تهران: انتشارات آگاه.
31. مستوفی قزوینی، حمدالله (1381)، تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
32. _____________ (1388)، نزهه القلوب، به تصحیح و تحشیه محمد دبیرسیاقی، قزوین: انتشارات حدیث روز.
33. مشکوه کرمانی، احمد (1358)، تاریخ تشیع در ایران، تهران: انتشارات هادی مشکوه.
34. میرخواند، محمدبن‌خاوندشاه (1380)، روضه‌الصفا فی سیره‌الانبیاء و الملوک و الخلفا، به تصحیح جمشید کیان‌فر، جلد هشتم، تهران: انتشارات اساطیر.
35. وصاف الحضره، شهاب‌الدین عبدالله‌بن‌فضل‌الله شیرازی (1346)، تحریر تاریخ وصاف، به کوشش محمد ابراهیم آیتی، جلد سوم، تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی