بررسی چگونگی و علل شکل‌گیری تقدیرگرایی در تاریخ‌نگاری ایرانی‌اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد تاریخ اسلام، گروه تاریخ، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
2 دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران (نویسنده مسئول)
چکیده
 این پژوهش بر آن است که چگونگی شکل‌گیری اندیشه تقدیرگرایی را به عنوان یکی از ویژگی‌های مهم تاریخ‌نگاری ایرانی‌اسلامی بررسی کند. به سبب ماهیت موضوع مورد پژوهش، روش تحقیق توصیفی‌تحلیلی است. یافته-های این تحقیق نشان می‌دهد که اندیشه تقدیرگرایی یکی از مهم‌ترین محورهای نگارش مورخان ایران اسلامی بوده به گونه‌ای که مورخان در این دوره در همه روایت‌های تاریخی، مشی تقدیرگرایانه را حفظ و به آن پایبند بوده‌اند. مورخان اسلامی در هیچ زمینه‌ای خود را ملزم به ارائه تبیین‌ها و تحلیل‌های عقلانی ندانسته و به‌ویژه در زمینه اخبار منفی، خط سیر تقدیرگرایی را دنبال نموده و با استفاده از آن به توجیه ناکامی‌ها پرداخته‌اند. میزان تقدیرگرایی در متون تاریخ‌نگاری بسته به شرایط سیاسی کم و زیاد می‌شد. اندیشه تقدیرگرایانه کاربرد مشروعیت‌بخشی به حکومت خلفا و امرا داشته و در همین راستا مورخان سعی کرده خلفا و حاکمان را منتسب به خداوند نمایند. در واقع می-توان عنوان نمود که هدف نهایی توسل به اندیشه تقدیرگرایانه ایجاد مشروعیت در اقدامات حاکمان و حکومت‌ها بوده است.
 
 

کلیدواژه‌ها


 قرآن کریم.
2. ابن اثیر، عزالدین علی، (1371). تاریخ کامل بزرگ اسلام و ایران، ترجمه‏ عباس خلیلى و ابو القاسم حالت‏، ج1، تهران، مؤسسه مطبوعات علمى.
3. اسماعیلی، حبیب‌الله و منیر قادری، (1389). جستارهایی در تاریخ و تاریخ‌نگاری (مجموعه مقالات و گفت‌وگوهای کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. تهران، نشر خانه‌ی کتاب.
4. اشپولر، برتولد و دیگران، (۱۳۸۰). تاریخ‌نگاری در ایران.ترجمه یعقوب آژند،تهران، نشر گسترده.
5. الیاسی، علی احمد، (1390). «تاریخ‌نگاری در قلمرو تمدن اسلامی(تاریخ نگاران و مکتب‌های تاریخ‌نگاری در اسلام نویسنده رمضان زین العابدینی)»، نشریه کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 158، صص 109-112.
6. آرام، محمدباقر، (1393)، اندیشه تاریخ‌نگاری عصرصفوی، چاپ دوم، تهران، امیرکبیر.
7. آریان راد، امین، (1395). «بررسی علل ضعف تاریخنگاری در قلمرو سلجوقیان». نشریه پژوهش‌های تاریخی، سال پنجاه و دوم ، دوره جدید، سال هشتم، شماره 2، (پیاپی30)، صص133-148.
8. پارسا، رحیم، (1365). تقدیر یا سلطنت خداوند (قضا و قدر)، ج2، ناشر، محمدرضا پارسا.
9. پناهی، عباس، (۱۳۸۹). «روند تاریخ‌نگاری در جهان اسلام»، نشریه کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 152، صص 60-65.
10. پیش‌قدم، رضا و آتنا عطاران، (1395). «گفتمان شناسی"قسمت" درزبان و فرهنگ مردم ایران»، نشریه مطالعات فرهنگ – ارتباطات، سال هفدهم، شماره 35، صص 129-149.
11. ثواقب، جهان‌بخش، (۱۳۸۰). تاریخ‌نگاری عصر صفویه و شناخت منابع و مآخذ. شیراز، نشر نوید.
12. جوینى، علاءالدین عطاملک، (1385). تاریخ جهانگشاى جوینى‏، مصحح محمد قزوینى و سید شاهرخ موسویان‏، جلد3، تهران، انتشارات دستان.
13. چایلد، وبرگوردن، (1355). تاریخ، ترجمه سعیدمحمدیان، تهران، امیرکبیر.
14. حسن‌زاده، اسماعیل، (1380). «اندیشه مشیت الهی در تاریخ‌نگاری اسلامی؛ مطالعه موردی تاریخ جهانگشای جوینی»، نشریه تاریخ اسلام، سال دوم، شماره یکم، شماره 5، صص 133-166.
15. حضرتی، حسن، (۱۳۸۲). دانش تاریخ و تاریخ‌نگاری اسلامی، قم، نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
16. خضری، سید احمدرضا وجواد قاضی، (1390). «تاثیر معتقدات دینی بر نگرش تاریخی مورخان مسلمان بر پایه‌ی مقدمه‌های آنان»، نشریه پژوهش‌نامه تاریخ اسلام، سال اول، شماره 2، صص77-96.
17. درودی، مسعود، (1388). «خرافات و کارکردهای آن»، نشریه پژوهش‌نامه ،شماره 41، صص 181-198.
18. دلیر، نیره، (1400). «گفتمان ظل اللهی در تاریخ‌نگاری عصر صفوی»، نشریه جستارهای تاریخی، سال 12، شماره 2، صص 77-99.
19. دین‌پرست، ولی، (1389). «تأثیر تاریخ‌نگاری ایرانی دوره ایلخانان و تیموریان بر تاریخ‌نگاری عثمانی»، نشریه تاریخ نگری و تاریخ‌نگاری، سال بیستم، دوره جدید، شماره 6، پیاپی 86، صص 27-48.
20. رازنهان، محمدحسن و تقی شیردل، (1396). «بازتاب تقدیرگرایی و مولفه‌های آن در سفرنامه‌های عصرصفوی»، تاریخ فرهنگ وتمدن اسلامی،8 (29)، صص 119-143.
21. رضوی، سیدابوالفضل و مهدی صلاح، (1395). «تاملی برجایگاه رویکرد جهانی در تاریخ‌نگاری اسلامی»، تاریخ‌نگری وتاریخ‌نگاری دانشگاه الزهرا(س)، 26(18)پیاپی(103)،صص 25-42.
22. روزنتال، فرانتس، (۱۳۶۵). تاریخ تاریخ‌نگاری در اسلام. مترجم اسدالله آزاد، مشهد، نشرآستان قدس رضوی.
23. زریاب‌خویی، عباس، (بی‌تا).گوشه‌ای از سیمای تاریخ تحول علوم در ایران (مجموعه مقالات تحقیقی)، نشروزارت علوم و آموزش عالی.
24. زرین‌کوب، عبدالحسین، (۱۳۸۳). تاریخ در ترازو، چاپ هشتم، تهران، نشرامیرکبیر.
25. ______________ (1375). تاریخ درترازو، چاپ چهارم، تهران، امیرکبیر.
26. ساسان‌پور، شهرزاد، (۱۳۹۲). «ویژگی‌های تاریخ‌نگاری ایران در دوره تیموری»، نشریه مسکویه، سال هشتم، شماره 24، صص 51-80.
27. سجادی، صادق، (1374-1373). «نگاهی به تاریخ‌نگاری در عصر اسلامی»، نشریه زبان و ادبیات فارسی، شماره 6،7،8، صص 147-164.
28. سجادی، صادق، (1400). تاریخ‌نگاری در قلمرو اسلام مکتب‌ها، شیوه‌ها و انواع تاریخ‌نگاری. تهران، نشر فرهنگ جاوید.
29. سرافرازی، عباس و همکاران، (1397). «اندیشه‌ی ظل اللهی سلطان در نگرش تاریخ نگارانه‌ی مورخان عصر افشاری: نمونه پژوهی عالم آرای نادری و جهانگشای نادری»، نشریه پژوهش‌های تاریخی، سال پنجاه و چهارم، دوره جدید، سال دهم، شماره 1، (پیاپی 37)، صص 19-38.
30. سلیمانی‌یان، مسلم،(1398). «تحلیل مقایسه‌ای مولفه‌های تاریخ‌نگاری در تاریخ دیاربکریه و عالم-آرای امینی باتکیه برتقدیرگرایی»، تاریخ‌نگری وتاریخ‌نگاری دانشگاه الزهرا(س)، 29 (23)پیاپی(108)، صص 185-210.
31. سهامی ابراهیمی، فرهاد و سمانه کرمیان بلداجی، (1395). «مورخان و تاریخ‌نگاری درباری در ایران»، نشریه تاریخ پژوهی، سال هجدهم،شماره 67، صص 83-102.
32. شایگان، حسن، (۱۳۸۳). اقبال و تاریخ‌نگاری، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
33. شجاعی، جواد، (1388). «تقدیرگرایی عامیانه، ریشه‌ها و پیامدها»، نشریه پژوهش‌نامه، شماره 41، صص 153-180.
34. شرفی، محبوبه، (1392). «بازتاب اندیشه مشیت‌الهی در تاریخ‌نگاری عصرایلخانی»، جستارهای-تاریخی، 4(2)،صص 69-91.
35. شریف‌زاده، سید جمال‌الدین، (1382). سرنوشت، خرم‌آباد، نشر افلاک.
36. شمس الدینی، زهرا و سوده مقصودی، (1400 ). «تقدیرگرایی و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن (مورد مطالعه: شهروندان 18 تا 65 ساله شهر کرمان)»، نشریه مطالعات اجتماعی ایران، دوره پانزدهم، شماره 1، صص 88-111.
37. شوهانی، سیاوش، (1389). «پارادایم تاریخ‌نویسی در ایران الگویی از تاریخ‌نگاری هزارساله از اواخر قرن سوم تا برآمدن جنبش مشروطه خواهی)»، نشریه‌ی مطالعات تاریخ اسلام، سال دوم، شماره 6، صص 75-102.
38. صداقت‌زادگان، شهناز، (1392).«مطالعه مقایسه ای مفهوم قضا و قدر در آثار پیمایشی (بر اساس طرح مسئله ای از جمال الدین اسدآبادی)»، نشریه نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، سال سوم، شماره 1، صص 25-46.
39. طبرى، محمدبن‌جریر،(1375). تاریخ طبری، ترجمه ابو القاسم پاینده‏، جلدهای 4 تا 9، چاپ پنجم، تهران، اساطیر.
40. ظریفیان شفیعی، غلامرضا و زهیر صیامیان گرجی، (1391). «تاریخ‌نگاری اسلامی در روایت اهل حدیث(نمونه موردی: تایخ خلیفه بن خیاط)»، نشریه مطالعات تاریخ اسلام، سال چهارم، شماره 12، صص 107-134.
41. عباسی، طیبه و بهاره مقیمی و زهرا دستی گردی، (1394). «تبیین رابطه بین تقدیرگرایی و بهره وری نیروی انسانی»، نشریه مطالعات منابع انسانی، سال پنجم، شماره 17، صص 117-134.
42. کجباف، علی اکبر و محسن مومنی، (1391). «تأثیر ناهشیار جمعی در استبداد حکومت صفویه از دیدگاه شاردن»، نشریه پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، شماره 10، صص 111-136.
43. کرمی، محمد حسین، (1383-1382). «تقدیر و سرنوشت در ادبیات فارسی و تاثیر آن بر فرهنگ مردم ایران»، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال پنجاه و سوم، شماره 4 و 1، صص 129-150
44. کریمی، علی، (1386). «بازتاب هویت فرهنگی ایرانیان در سفرنامه‌های عصر صفوی و قاجاری»، فصلنامه مطالعات ملی، سال هشتم، شماره 1، صص 31-62.
45. کسنزایی، اسماعیل ومولایی، بهزاد، (1388). نگرش قرآنی در فهم قضا و قدر. سنندج، نشر آراس.
46. کیوانپور، مرجان، (1400).«نگاهی به فلسفه و اسطوره زروان و بررسی کیهان شناخت زروانی بر اساس سه متن پهلوی»، پژوهشنامه فرهنگ و زبان‌های باستانی، دوره2، شماره1، شماره پیاپی2، صص 153-174.
47. محمدیوسفی، منوچهر،(1397). «انحطاط ایران در تاریخ‌نگاری عبدالحسین زرین‌کوب (با تکیه بر جبرگرایی و خرد ستیزی)»، نشریه‌ی تاریخ پژوهی، سال بیستم، شماره 73، صص 130-166.
48. مستقیمی، مهدی، (1385). «انگاره‌های تاریخ‌نگاری در عصر مغول»، نشریه نامه تاریخ پژوهان، سال دوم، شماره 5، صص 107-124.
49. مطهری، مرتضی، (۱۳۸۹). انسان و سرنوشت. تهران، نشر صدرا.
50. ملائی توانی، علیرضا، (1399). درآمدی بر روش پژوهش در تاریخ، تهران، نشر نی.
51. مهمان‌نواز، محمود و جعفر نوری، (1401). «بررسی و تحلیل اندیشه تقدیرگرایی در تاریخ عالم آرای عباسی»، نشریه سخن تاریخ، سال 16، شماره 39، صص 36-64.
52. مهمان‌نواز، محمود و علی اعتصامی، (1399). «تحلیلی بر رویکرد مذهبی تاریخ‌نگاری صفوی از جنگهای شیوخ صفوی؛ روایتی مقدس از جنگهایی مقدس»، نشریه مطالعات تاریخی جنگ، دوره چهارم، شماره‌ی 3 (پیاپی 13)، صص 101-122.
53. میثمی، جولی اسکات، (۱۳۹۵). تاریخ‌نگاری ایرانی. مترجم مهدی فرهانی منفرد، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
54. یحیی، هارون، (بی‌تا). بی‌زمانی و حقیقت سرنوشت، مترجم: ستار صحرایی، بی جا،
55. یراه‌زاده دزفولی، مریم و همکاران، (1399). «واکاوی باورهای کیهانی و تاثیر آن بر رویدادهای تاریخی ایران سده‌های دوم تا هفتم هجری»، نشریه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، سال یازدهم، شماره 24، صص 171-193.