ارزیابی واعتبار سنجی دعای معروف به علقمه

نویسنده
استادیار گروه معارف موسسه آموزش عالی زند شیراز و دانشگاه آزاد اسلامی شیراز، شیراز
چکیده
امروزه در میان شیعیان قرائت زیارت عاشورا امری مرسوم و خواندن دعای بعد از آن که به دعای علقمه شهرت یافته، در برخی از مجالس متداول شده است. امّا به راستی آیا خواندن این دعا به‌درستی بعد از زیارت عاشورا، مرسوم شده است؟ محتوای دعا و ارزش‌سنجی آن چگونه است؟ در این پژوهش به روش کتابخانه‌ای و به شیوه توصیفی‌تحلیلی، به بررسی این دعا پرداخته شده است. نتایج نشان می‌دهد که این دعا به اشتباه به علقمه معروف شده، علقمه بعد از بیان زیارت عاشورا دعایی نقل نکرده است. همچنین می‌توان دعا را از لحاظ سندی به عنوان حدیثی صحیح محسوب کرد و تاریخ‌گذاری آن، از صدور این دعا در قرن دوم هجری همزمان با امامت امام صادق(ع) بین سال‌های 114تا 148ق و تثبیت نهایی متن آن به دست شیخ طوسی در کتاب مصباح المتهجد انجام گرفته است. همچنین از دقت در متن سند روایت و تحلیل محتوایی دعا به دست می‌آید که جایگاه اصلی این دعا در زیارت امام امیرالمؤمنین علی(ع) است؛ چرا که صادق آل محمد(ص) آن را در کنار مزار شریف امام علی(ع) و پس از زیارت او خوانده است، اگر چه ایشان پس از زیارت امام علی(ع) از کنار مرجع شریف، سلامی به امام حسین(ع) هم داده‌اند.
 
 

کلیدواژه‌ها


- قرآن کریم، خطاط عثمان طه،
- نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی.
- ابن داوود، حسن‌بن‌علی، (1392ق). رجال ابن داوود، نجف: المطبعه الحیدریه.
- ابن قولویه، جعفربن‌محمد، (1356ش). کامل الزیارات، تهران: انتشارات مرتضویه.
- ابن طاووس، علی‌بن‌موسی، (1375ش). مصباح الزائر، قم: موسسه آل البیت(ع).
- _______________، (1371ش). جمال الاسبوع بکمال العمل المشروع، محقق: جواد قیومی، قم: موسسه الافاق.
 - ابن فارس، احمد، (1404ق). معجم مقاییس اللغه، قم: مکتب الاعلام الاسلامی
- ابوحمزه ثمالی، ثابت‌بن‌دینار، (1420ق). تفسیر القرآن الکریم(ثمالى) ، مصصح: آیت الله محمد
- ابی الفضل تهرانی، حاج میرزا، (1370). شفاء الصدور فی شرح زیارت العاشور، تهران: انتشارات امیر المومنین(ع).
 - انصاری قمی، ناصرالدین، (1381). «کتاب شناسی زیارت عاشورا»، مجله علوم حدیث، شماره 23، ص 140-151.
- بروجردی، سید علی، (1410ق). طرائف المقال، قم: مکتبه آیت الله العظمی المرعشی النجفی .
   - بستانی، قاسم، (1386). معیارهای شناخت احادیث ساختگی، اهواز: نشر رسش.
- تفرشی، سید مصطفی‌بن‌حسین، (1418ق). نقد الرجال، قم: موسسه آل البیت(ع).
- حرانی، حسن‌بن‌شعبه، (1400ق). تحف العقول عن آل الرسول، تصحیح: علی اکبر غفاری، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
- حسن، شیخ عبدالله، (1418ق). لیله عاشورا فی الحدیث و الادب، قم: چاپخانه بهمن.
- خویی، ابوالقاسم موسوی، (1413ق). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه، قم: دفتر آیت الله العظمی خویی.
- دایره المعارف تشیع، جلد هفتم، 1380
- راغب اصفهانی، حسین، (1412ق). المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دارالعلم.
- زراری، ابوغالب، (1399ق). رساله فی آل اعین(رساله ابوغالب زراری)، قم : انتشارات المطبعه الربانی.
- شاکری، حسین، (1418ق). مناظرات الامام الصادق(ع)، قم: چاپخانه ستاره.
- شبیری زنجانی، سید موسی، «سخنی در باب اعتبار سنجی زیارت عاشورا»، مجله سفینه، 1386، شماره 14.
- شهید اول، محمدبن‌مکی عاملی، (1410ق). المزار شهید اول، قم: مدرسه امام مهدی(عج).
- طوسی، محمدبن‌حسن، (1411ق). مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، بیروت: موسسه فقه الشیعه.
- ______________، (1417ق). الفهرست کتب الشیعه و اصولهم، قم: موسسه نشر اسلامی.
- ______________، (1415ق). رجال الطوسی، تحقیق: جواد قیومی. قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- ______________، (1404ق). اختیار معرفه الرجال (رجال الکشی)، قم: موسسه آل البیت(ع).
- عروسی حویزی، عبد علی‌بن‌جمعه، (1415ق). تفسیر نور الثقلین،تصحیح: سید هاشم رسول محلاتی، قم: انتشارات اسماعلیان.
- علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر، (1417ق). خلاصه الاقوال فی معرفه الرجال، قم: موسسه نشر الفقاهه.
- عیاشی، محمدبن‌مسعود، (1380ق). التفسیرالعیاشی(کتاب التفسیر)،مصحح: سید هاشم رسول محلاتی، تهران چاپخانه علمیه اسلامیه.
- کفعمی، تقی الدین ابراهیم‌بن‌علی، (1420ق). المصباح الکفعمی، بیروت: موسسه النعمان.
- کورانی عاملی، شیخ علی، (1423ق). الحق المبین فی معرفه المعصومین(ع)، قم: دار الهادی للطباعه و النشر.
- کلینی، محمد بن یعقوب، (1363ش). اصول کافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
- کوفی، فرات بن ابراهیم، (1410ق). تفسیر فرات کوفی، تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
  - لباف، علی، (1391). زیارت عاشورا در میراث مکتوب شیخ طوسی، تهران: مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر.
- مجلسی، محمد باقر، (1403ق). بحار الانوار الجامعه لدر اخبار الائمه الاطهار، جلد 100، بیروت: موسسه الوفالء.
- ___________، (1386). تحفه الزائر، قم: موسسه پیام امام هادی(ع).
- مشهدی، محمدبن‌جعفر، (1419ق). المزار الکبیر، مصصح: جواد قیومی، قم: موسسه نشر اسلامی.
- مشهدی، میرزا محمد، (1410ق). تفسیر کنز الدقائق، قم: موسسه نشر اسلامی.
   - معارف، مجید، (1393). تاریخ عمومی حدیث با رویکرد تحلیلی، تهران: انتشارات کویر.
- مفید، محمدبن‌نعمان، (1409ق). کتاب المزار(مناسک المزار)، قم: مدرسه امام مهدی(عج).
- مکارم شیرازی، ناصر، (1384). مفاتیح نوین، قم: انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع).
- نجاشی، احمدبن‌علی، (1407ق). رجال نجاشی(فهرست اسماء مصنفی الشیعه)، قم: انتشارات آیت اله شبیری زنجانی.
- نزهه الزاهد (ادعیه ماثور با توضیحات فارسی قرن ششم)، نویسنده نامشخص، (1376) تصحیح: رسول جعفریان، تهران: اهل قلم.
- نفیسی، شادی، (1377). «معیارهای نقد دعا در اخبار الدخیله»، آیینه پژوهش، دوره9، شماره 53، ص 44-52.
- نمازی شاهرودی، علی، (1413ق). مستدرکات علم رجال الحدیث، قم: مؤسسه النشر الاسلامی