گونه‌شناسی راهبردهای پروپاگاندایی علیه گفتمان تبیینی پیامبر اسلام(ص) در قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن وحدیث، دانشکده اصول الدین قم، دانشگاه بین المللی علامه عسکری، قم، ایران
2 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، ایران
3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده اصول الدین، دانشگاه بین المللی علامه عسکری، قم، ایران
چکیده
 در چارچوب نظری «جنگ شناختی»، پروپاگاندا مثابه فرآیندی راهبردی برای مدیریت ادراک و جهت‌دهی به افکار عمومی از طریق مکانیسم‌های اقناعی تعریف می‌شود. یکی از کاربردهای سلبی این پدیده، مشروعیت‌زدایی از گفتمان‌های وحیانی و تبیینی پیامبران الهی، به‌ویژه پیامبر خاتم(ص)، بوده است. این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی و با اتکا به داده‌های قرآنی، سیزده گونه از راهبردهای پروپاگاندایی کفار و مشرکین را، در تقابل با گفتمان تبیینی پیامبر اسلام(ص)، مورد واکاوی و تحلیل قرار داده است که عبارتند از: 1. فراگیری قرآن از بشر؛ 2. افترا به خداوند؛ 3. ایجاد خدشه در عدالت پیامبر؛ 4. زودباوری؛ 5. ادعای جادوزدگی؛ 6. اتهام به سحر و جادوگری؛ 7. نسبت دادن جنون؛ 8. توصیف به کذاب و دروغگویی؛ 9. متهم کردن به دیدن خواب‌های آشفته؛ 10. نسبت شاعری؛ 11. افسانه‌پنداری وحی؛ 12. اتهام کهانت؛ 13. انتساب فال بد و شومی. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که قرآن کریم، در مواجهه با این راهبردها، به‌شیوه‌ای منطقی و نظام‌مند به دفاع همه‌جانبه از حرمت نبوت برخاسته و با ارائه پاسخ‌های متقن و دلالت‌های برهانی، هر یک از این ادعاها را باطل کرده است.
 
 

کلیدواژه‌ها


. قرآن کریم، ترجمه: الهی قمشه‌ای.
2. نهج‌البلاغه (1383)، گردآورنده: سید رضی، ترجمه: محمد دشتی، قم: مؤسسه امیرالمؤمنین.
3. ابن‌اثیر، عزالدین (1383ش)، الکامل فی التاریخ، ترجمه: عباس خلیلی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم.
4. ابراهیم مصطفی (1410ق)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، قاهره: دارالشرق، چاپ سوم.
5. ابن‌خلدون، عبدالرحمن (1408ق)، مقدمۀ تاریخ ابن‌خلدون، تصحیح: خلیل شحاده، بیروت: دارالفکر، الطبعة الثانیة.
6. ابن‌فارس، احمد (1404ق)، معجم مقاییس اللغه، ج3، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیۀ قم، چاپ اول.
7. ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (1404ق)، لسان العرب، بیروت: دارالفکر، چاپ دوازدهم.
8. ابن‌سعد، محمد (1418ق)، الطبقات الکبری، چاپ ششم، بیروت: دارالکتب العلمیه.
9. ابن‌هشام، عبدالملک (1418ق)، السیرة النبویة، ج3، بیروت: دارالکتب العربی، چاپ ششم.
10. اسدی، علی (1371ش)، افکار عمومی و ارتباطات، تهران: انتشارات سروش، چاپ اول.
11. آیتی، محمدابراهیم (1372ش)، تاریخ اسلام، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ پنجم.
12. حلی، حسن‌بن‌یوسف(علامه حلی)(1414ق)، تذکرة الفقهاء، قم: مؤسسۀ آل البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث.
13. خرمشاهی، بهاءالدین (1377ش)، دانشنامۀ قرآن و قرآن‌پژوهی، ج1، تهران: انتشارات دوستان.
14. جواد، علی (1976م)، المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، بیروت.
15. دادگران، محمد (1384ش)، افکار عمومی و معیارهای سنجش آن، تهران: انتشارات مروارید.
16. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1383ش)، المفردات فی غریب القرآن، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
17. زبیدی، سید محمد مرتضی (1385ش)، تاج‌العروس من جواهر القاموس، بیروت: دارالهدایه.
18. طباطبایی، محمدحسین (1387ش)، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه: محمدباقر موسوی همدانی، قم: انتشارات اسلامی، چاپ هشتم.
19. طباطبایی، سید محمدکاظم (1395ق)، العروة الوثقی، قم: دارالکتب الإسلامیه، چاپ ششم.
20. طبرسی، فضل بن حسن (1403ق)، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه: محمد بیستونی، قم: انتشارات اسماعیلیان، چاپ دهم.
21. طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1380ش)، جوامع الجامع، قم: دارالفکر، چاپ دوم.
22. طریحی، فخرالدین (1375ش)، مجمع‌البحرین، تحقیق: سید احمد حسینی، ج2، تهران: کتابفروشی مرتضوی، چاپ سوم.
23. عاملی، جعفر مرتضی (1426ق)، الصحیح من سیرة النبی الأعظم(ص)، قم: مؤسسۀ علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر.
24. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد (1421ق)، کتاب العین، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
25. مجلسی، محمدباقر (1403ق)، بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
26. محسنیان‌راد، مهدی (1384ش)، ایران در چهار کهکشان ارتباطی، تهران: انتشارات سروش، چاپ اول.
27. مکارم شیرازی، ناصر (1400ق)، پیام قرآن، قم: انتشارات امام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع)، چاپ اول.
28. ____________ (1371ش)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
29. نجفی، محمدحسن (1362ش)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج22، تحقیق: عباس قوچانی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم.
30. همایون، محمدهادی (1374ش)، تبلیغات؛ یک واژه در دو فرهنگ، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
31. یعقوبی، احمد بن اسحاق (1385ش)، تاریخ الیعقوبی، بیروت: دارصادر.