پ‍‍‍ژوهش‌نامه فرهنگ و معارف دینی

پ‍‍‍ژوهش‌نامه فرهنگ و معارف دینی

منطق استنباط در دو خوانش از آیات غدیر: تحلیل تطبیقی-انتقادی مبانی دکتر سالوس و امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه بین المللی علامه عسکری، قم، ایران
2 دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه بین المللی علامه عسکری، قم، ایران
چکیده
آیات مرتبط با واقعه غدیر، به‌ویژه آیات تبلیغ (المائده: ۶۷)، اکمال دین (المائده: ۳)، و نخست سوره معارج (المعارج: ۱)، از دیرباز محور مناقشات تفسیری و کلامی میان مذاهب اسلامی بوده‌اند. این پژوهش با تمرکز بر دیدگاه‌های دکتر علی احمد سالوس و پاسخ‌های امامیه، به این پرسش اصلی پاسخ می‌دهد که هر یک از طرفین بر چه مبانی و روش‌هایی در علوم قرآن و حدیث تکیه کرده و چگونه پیش‌فرض‌های کلامی بر این روش‌شناسی تأثیر گذاشته است؟ هدف این مقاله، تحلیل تطبیقی و انتقادی مبانی و روش‌های علوم قرآنی و حدیثی است که توسط هر دو طرف به کار گرفته شده است. این پژوهش با به‌کارگیری روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی انتقادی، به واکاوی این روش‌شناسی‌ها می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که رویکرد دکتر سالوس در تکیه بر ظاهرگرایی و نقد سندی گزینشی، در برابر حجم گسترده روایات و قواعدی چون «تعدد نزول» و «آیات مستثنیات»، با چالش‌های روش‌شناختی جدی مواجه است. در مقابل، پاسخ‌دهندگان شیعی با به‌کارگیری جامع‌ترِ اصول علوم اسلامی، استدلال منسجم‌تری در اثبات ارتباط این آیات با نصب امامت در غدیر ارائه می‌دهند. همچنین مشخص گردید که پیش‌فرض‌های کلامی طرفین، نقشی تعیین‌کننده در انتخاب و اولویت‌بندی قواعد علمی داشته است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
آلوسی، سید محمود. (۱۴۱۵ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. تحقیق: علی عبدالبارئ عطیة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن ابی حاتم رازی، عبدالرحمن بن محمد. (۱۴۱۹ق). تفسیر القرآن العظیم. تحقیق: اسعد محمد الطیب. مکه-ریاض: مکتبة نزار مصطفی الباز.
ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم. (۱۴۰۶ق). منهاج السنة النبویة. تحقیق: محمد رشاد سالم. بی‌جا: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. (بی‌تا). تهذیب التهذیب. بیروت: دارالفکر.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. (بی‌تا). نزهة النظر فی توضیح نخبة الفکر. تحقیق: نورالدین عتر. دمشق: مطبعة الصباح.
ابن سعد، محمد. (۱۴۱۰ق). الطبقات الکبری. تحقیق: محمد عبدالقادر عطا. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن صلاح شهرزوری، عثمان بن عبدالرحمن. (۱۴۰۶ق). مقدمة ابن الصلاح فی علوم الحدیث. تحقیق: عائشة عبدالرحمن. قاهره: دارالمعارف.
ابن عدی، عبدالله. (۱۴۰۹ق). الکامل فی ضعفاء الرجال. تحقیق: عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن عساکر، علی بن حسن. (۱۴۱۵ق). تاریخ مدینة دمشق. تحقیق: علی شیری. بیروت: دارالفکر.
ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر. (۱۴۰۷ق). البدایة و النهایة. بیروت: دارالفکر.
ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر. (۱۳۹۵ق). السیرة النبویة. تحقیق: مصطفی عبدالواحد. قاهره: عیسی البابی الحلبی.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
امینی نجفی، عبدالحسین. (۱۴۱۶ق). الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب. قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة.
بابایی، علی‌اکبر و دیگران. (۱۳۸۵ش). روش‌شناسی تفسیر قرآن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه؛ تهران: سمت.
بخاری، محمد بن اسماعیل. (۱۴۲۲ق). صحیح البخاری. تحقیق: محمد زهیر بن ناصر الناصر. بی‌جا: دار طوق النجاة.
ثعلبی نیسابوری، احمد بن محمد. (۱۴۲۲ق). الکشف و البیان عن تفسیر القرآن. تحقیق: ابو محمد بن عاشور. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
جوینی حموینی، ابراهیم بن محمد. (۱۴۰۰ق). فرائد السمطین. تحقیق: محمد باقر المحمودی. بیروت: مؤسسة المحمودی.
حاکم حسکانی، عبیدالله بن عبدالله. (۱۴۱۱ق). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل. تحقیق: محمد باقر المحمودی. تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
حاکم نیسابوری، محمد بن عبدالله. (بی‌تا). المستدرک علی الصحیحین. تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا. بیروت: دارالکتب العلمیة.
خطیب بغدادی، احمد بن علی. (۱۴۲۲ق). تاریخ بغداد. تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا. بیروت: دارالکتب العلمیة.
زرکشی، بدرالدین محمد. (۱۳۷۶ق). البرهان فی علوم القرآن. تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم. بی‌جا: دار إحیاء الکتب العربیة.
زرقانی، محمد عبدالعظیم. (بی‌تا). مناهل العرفان فی علوم القرآن. بی‌جا: دار إحیاء الکتب العربیة.
سالوس، علی بن احمد. (۲۰۰۳م). مع الاثنی عشریة فی الأصول و الفروع. ریاض: دار الفضیلة.
سبط ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی. (۱۴۱۸ق). تذکرة الخواص. تحقیق: حسین تقی‌زاده. قم: المجمع العالمی لأهل البیت(ع).
سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن. (۱۳۹۴ق). الإتقان فی علوم القرآن. تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن. (۱۴۰۴ق). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. بیروت: دارالفکر.
طباطبایی، سید محمد حسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرانی، سلیمان بن احمد. (بی‌تا). المعجم الکبیر. تحقیق: حمدی عبدالمجید السلفی. موصل: مکتبة العلوم و الحکم.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۲ق). جامع البیان فی تأویل القرآن. تحقیق: محمود محمد شاکر. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
طحان، محمود. (۱۴۲۵ق). تیسیر مصطلح الحدیث. ریاض: مکتبة المعارف.
عمید زنجانی، عباسعلی. (۱۳۸۰ش). مبانی و روش‌های تفسیر قرآن. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
قرطبی، محمد بن احمد. (۱۳۶۴ش). الجامع لأحکام القرآن. تهران: انتشارات ناصر خسرو.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی. تحقیق: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (۱۳۷۴ش). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مزی، یوسف بن عبدالرحمن. (۱۴۰۰-۱۴۱۳ق). تهذیب الکمال فی أسماء الرجال. تحقیق: بشار عواد معروف. بیروت: مؤسسة الرسالة.
مسلم نیسابوری، مسلم بن حجاج. (بی‌تا). صحیح مسلم. تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
معرفت، محمدهادی. (۱۴۱۵ق). التمهید فی علوم القرآن. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
واحدی نیسابوری، علی بن احمد. (۱۴۱۱ق). أسباب نزول القرآن. تحقیق: کمال بسیونی زغلول. بیروت: دارالکتب العلمیة.
یاقوت حموی، شهاب‌الدین ابوعبدالله. (۱۹۹۳م). إرشاد الأریب إلی معرفة الأدیب. تحقیق: احسان عباس. بیروت: دارالغرب الإسلامی
 
دوره 6، شماره 1
بهار و تابستان
تیر 1405