واکاوی رگه‌های تعصب در مثنوی مولوی: نگاهی به مواجه او با شیعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 زبان و ادبیات فارسی- دانشکده ادبیات و علوم انسانی- دانشگاه یاسوج- یاسوج - ایران
2 استادیار زبان و ادبیات فارسی- دانشکده ادبیات و علوم انسانی- دانشگاه یاسوج- یاسوج - ایران
3 دانشیارگروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
چکیده
تعصّب مذموم یکی از مخرّب‌ترین رذایل اخلاقی است و عوامل متعدد: سیاسی، تربیتی، فرهنگی و تجارب شخصی  این صفتِ منفی ممکن است علاوه بر اینکه منجر به تباهی اجتماعی و تفرقه شود، تأثیر قابل‌توجهی در رفتارها و انتخاب‌های افراد داشته باشد و به طور ناخودآگاه در آثارشان رخنه کند و حتی ممکن است به عمق آنها  نیز  نفوذ  نماید. در مثنوی معنوی مولوی اگرچه بسامد کاربرد لفظ تعصّب قابل اغماض است، ولی علل و اسباب و پیامدها و عواقب آن بسی جای تأمل دارد. طرح این سؤال که تعصّب خفی چگونه تأثیری روی فکر مولوی دارد و چه طوری شناسایی می‌شود؟  ابتدا به تعریف و تبیین مسئلۀ تعصّب در این اثر جلیل توجه شده، سپس بروز و ظهور آن را در تعامل مولوی با مذهب شیعه مورد مداقّه و تحلیل قرار گرفت. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که رگه‌ها و نشانه‌هایی از تعصّب در کلام این عارف بزرگ نسبت به شیعیان یا به تعبیر خودش  اهل سنّت  و رافضیان دیده می‌شود. ابتلای این عارفِ شاعر به این رذیلۀ اخلاقی هر چند بسیار ظریف و شاعرانه، خود گواه شدّت و عمق و تأثیر نامحسوس و ناپیدایِ این ویژگی اخلاقی است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم
نهج البلاغه (1389). مترجم: علی اصغر فقیهی. قم: آییین دانش.
براون، ادوارد (1375). تاریخ ادبیات ایران، ج4. تهران: مروارید.
جوینی، عطاملک (۱۳۸۵). تاریخ جهان‌گشای، تصحیح محمد قزوینی. تهران: دنیاى کتاب‌.
خاقانی، بدیل بن علی (1378). دیوان اشعار، تصحیح ضیاء الدین سجادی. تهران: انتشارات زوّار.
داعی الاسلام، محمدعلی (1363). فرهنگ نظام، جلد 3، چاپ دوم. تهران: شرکت دانش.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
روز، و. ه. د. (1385). خدایان، پهلوانان و انسان در یونان باستان، ترجمه علیرضا قربانیان. تهران: موسسه انتشارات امیرکبیر.
زمانی، کریم (1372، 1383، 1389). شرح جامع مثنوی معنوی، جلد 1-6. تهران: انتشارات اطلاعات.
شهیدى، سیّد جعفر (۱۳۷۳). شرح مثنوى، دوره 7 جلدی، چاپ اول. تهران: شرکت انتشارات علمى و فرهنگى.
عین القضات همدانی (1387). نامه‌های عین القضات، به اهتمام علی‌نقی منزوی و عفیف عسیران. تهران: اساطیر.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1385). احادیث و قصص مثنوی، ترجمه و تنظیم حسین داودی. تهران: انتشارات امیر کبیر.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1366). زندگانى مولانا جلال الدین محمد مشهور به مولوی. تهران: زوّار.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1384). شرح مثنوی شریف، دوره سه جلدی، چاپ یازدهم، تهران، زوّار.
کاکه رش، فرهاد و آریان، حسین (1396) "آموزش ضدتبعیض و تعصّب نژادی در قصه‌های تمثیلی مثنوی، مصداق جامعه و تربیت چندفرهنگی"، فصلنامة تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی دانشگاه آزاد اسلامی، بوشهر، پاییز، شماره 33، ص98-113.
گول پی نار لی، عبدالباقی و توفیق سبحانی (۱۳۷۱). نثر و شرح مثنوى، دوره سه جلدی، چاپ دوم. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد.
مولوی، جلال‌الدین محمد بلخی (1375). کلیات دیوان شمس تبریزی، تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: اقبال.
ناصرخسرو، (1388). دیوان اشعار، تصحیح مجتبی مینوی و جعفر شهیدی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
نجم رازی، عبدالله بن محمد (۱۳۹۱). مرصادالعباد، به اهتمام محمدامین ریاحی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
نیّری، محمد یوسف (1392). نرگس عاشقان. شیراز: مرکز نشر دانشگاه شیراز