پ‍‍‍ژوهش‌نامه فرهنگ و معارف دینی

پ‍‍‍ژوهش‌نامه فرهنگ و معارف دینی

کفر اعتقادی و عملی در اندیشه کلامی معاصر؛ بازخوانی و نقد آرای صالح آل الشیخ بر اساس آموزه‌های دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
دانش پژوه سطح چهار، موسسه آموزش عالی حوزوی ائمه اطهار، حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران
10.22034/rjcis.2026.15318.1190
چکیده
تمایز میان کفر اعتقادی و کفر عملی از مباحث بنیادین کلام اسلامی است که در اندیشه وهابی معاصر به مبنایی برای تکفیر اهل قبله بدل شده است؛ مسئله‌ای که دقت کلامی در تحلیل آن را ضروری می‌سازد. پژوهش حاضر با هدف بازخوانی و نقد آرای صالح آل الشیخ، از چهره‌های برجسته وهابیت معاصر، بر اساس آموزه‌های اصیل کتاب و سنت انجام شده است. روش پژوهش، توصیفی–تطبیقی است و با واکاوی اسنادی آثار دست‌اول آل الشیخ در کنار منابع کلاسیک کلام اسلامی، ملاک‌های او در تمیز کفر عملی از کفر اعتقادی تحلیل می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد آل الشیخ با ادخال عمل در ارکان ذاتی ایمان، تحقق کفر عملی اکبر را بدون لزوم تکذیب قلبی ممکن می‌داند و بدین‌سان مرز کفر عملی و اعتقادی را در حکم به ارتداد مخدوش می‌سازد. نقد کلامی این دیدگاه در پنج محور صورت می‌گیرد: ۱) نادیده‌گرفتن معیار علم و عدم تفکیک میان کفر مطلق و معین؛ ۲) خلط میان ضروریات اجماعی دین و اجتهادات خاص مذهب وهابیت؛ ۳) نادیده‌انگاشتن نقش قصد و باور قلبی فاعل در صدور احکام مکفره؛ ۴) توسعه ناموجه مفهوم «عبادت» و اطلاق شرک اکبر بر رفتارهای سنتی مسلمانان؛ ۵) اعمال ضوابط دوگانه در معیار ورود به اسلام و خروج از آن. این نقدها آشکار می‌سازد که منظومه فکری آل الشیخ انسجام کلامی ندارد و با نصوص دینی در تعارض است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

 
 قرآن کریم
1. ابن باز، عبد العزیز، مجموع فتاوى ومقالات متنوعة، ریاض: دار القاسم، 1421.
2. _____ تحفة الإخوان بأجوبة مهمة تتعلق بأرکان الإسلام، عربستان: وزارت الشؤون الإسلامیة، 1423.
3. _____ فتاوی نور علی الدرب، ریاض: دار الوطن، 1412.
4. ابن فوزان، صالح، اعانه المستفید بشرح کتاب التوحید، ریاض، موسسه الرساله، 1427.
5. ابن حزم، الفصل فی الملل و النحل، بیروت: دار الجیل، 1405.
6. ابن عابدین، محمد امین، ردالمحتار، بیروت: دارالفکر، 1422.
7. ابن عبد الوهّاب، محمّد، الرسائل الشخصیة (تحقیق: صالح الفوزان و محمّد بن صالح العقیلی)، ریاض: جامعة الإمام محمّد بن سعود، بی تا.
8. ____________کبائر، عربستان: وزارت الشؤون اسلامیة، 1420.
9. ابن عثیمین، مجموع فتاوی و رسائل العثیمین، ریاض: دار الثریا، 1413.
10. _________ فتاوى أرکان الإسلام، ریاض: دار الثریا، 1424.
11. ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، بیروت: دارالفکر، 1399ق.
12. ابن قدامه، عبدالله بن احمد، المغنی لابن قدامه، قاهره: مکتبه القاهره، 1388ق.
13. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، 1414.
14. اثری، عبدالله، الایمان، ریاض: مدار الوطن، 1424.
15. آل الشیخ، صالح بن عبدالعزیز، المعیار لعلم الغزالی فی کتابه السنة النبویة، بی جا: [بی نا]، 1410.
16. ________ التکمیل لما فات تخریجه من إرواء الغلیل، الریاض: دار العاصمة للنشر والتوزیع، 1417.
17. ________ شرح العقیدة الطحاویة، بی جا، 1420.
18. ________ هذه مفاهیمنا، الریاض: إدارة المساجد والمشاریع الخیریة، 1422.
19. ________ التمهید لشرح کتاب التوحید، [بی جا]: دار التوحید، 1424.
20. ________ محاضرات و دروس مفرغة للشیخ صالح آل الشیخ، [بی جا]، بی تا.
21. ________ العقیده الشیخ الصالح آل شیخ، [بی جا]: دار الموده للنشر و التوزیع، 1431-الف.
22. ________ اللآلئ البهیة فی شرح العقیدة الواسطیة، [بی جا]: دارالعاصمه، 1431-ب.
23. ________ شرح العقیدة الواسطیة للشیخ صالح آل الشیخ، [بی جا] 1431-ج.
24. ________ شرح کتاب ثلاثة الأصول لشیخ الإسلام محمد بن عبد الوهاب، [بی جا] 1427.
25. باقلانی، محمد بن طیب، تمهید الاوائل، لبنان: موسسه الکتب الثقافیه، 1407.
26. بجیرمی، بجیرمی علی شرح الخطیب، بیروت: دارالفکر، 1427.
27. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح الامام البخاری، بیروت: دار طوق النجاه، 1422.
28. بن ‌جبرین، عبد الله، شرح العقیدة الطحاویة، المکتبه الشامله، بی‌تا.
29. خادمی، محمد، بریقه محمودیه، بی جا: مطبعه الحلبی، 1348.
30. دویش، احمد بن عبدالرزاق، فتاوی اللجنه الدائمه، ریاض: الرئاسه العامه للبحوث العلمیه والافتاء، 1416ق.
31. راغب اصفهانی، حسین، مفردات الفاظ القرآن، بیروت: نشر دارالهدی، 2008.
32. سرهندی، احمد، مکتوبات امام ربانی، لکهنو: مطبع منشی نول، بی تا.
33. شافعی، عبدالملک، الفکر التکفیری، قاهره: مکتبه الامام البخاری، 1427.
34. طبری، محمّد بن جریر، جامع البیان فی تأویل القرآن، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1420.
35. غزالی، ابوحامد محمد بن محمد، فیصل التفرقة بین الإسلام والزندقة، دمشق: دار البشائر،۱۴۱۴ق
36. غامدی، شرح نواقض الاسلام، [بی جا]: کتابخانه الملک فهد الوطنیة، 1436.
37. غامدی، عادل، الجامع فی عقاید و رسائل أهل السنة و الأثر، ریاض: دارالمنهج الأول، 1437.
38. کشمیری، محمد انور شاه، اکفار الملحدین فی ضروریات الدین، دیوبند: المجلس العلمی، 1424.
39. فخر رازی، محمد، المحصل، قاهره: مکتب دار التراث، 1411.
40. فیومی، احمد، مصباح المنیر، قم: دار الهجره، 1414.
41. قرطبی، محمد، الجامع لاحکام القرآن، بیروت: دار الکتب المصریه، 1384.
42. ماتریدی، محمد بن محمد، التوحید، الاسکندریه: دار الجامعات المصریه، بی تا.
43. المالکی، محمد، مفاهیم یجب ان تصحح، المکتبه الشامله، بی تا.
44. نابلسی، عثمان مصطفی، الرویه الوهابیه للتوحید واقسامه عرض و نقد، عمان: دارالنور المبین، 2017م.
45. نووی، یحیی، روضه الطالبین، بیروت: المکتب الاسلامی، 1412.
46. هیتمی، احمد، تحفه المحتاج، مصر: المکتبه التجاریه الکبری، 1357.
 

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 15 آبان 1405

  • تاریخ دریافت 11 مهر 1405
  • تاریخ بازنگری 14 آبان 1405
  • تاریخ پذیرش 15 آبان 1405