پ‍‍‍ژوهش‌نامه فرهنگ و معارف دینی

پ‍‍‍ژوهش‌نامه فرهنگ و معارف دینی

دعا به‌مثابه کنش مقاومتی در صحیفه سجادیه؛ تحلیلی بر پایه نظریه میدان پیر بوردیو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889 - 14665 تهران، ایران
10.22034/rjcis.2026.15196.1167
چکیده
صحیفه سجادیه از مهم‌ترین متون دعایی در سنت شیعه است که افزون بر مضامین عبادی و عرفانی، ظرفیت قابل‌توجهی برای تحلیل اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی دارد. این پژوهش با هدف بررسی دعا به‌مثابه نوعی کنش نمادین، به تحلیل ده دعای منتخب صحیفه سجادیه در چارچوب نظریه میدان و سرمایه نمادین پیر بوردیو پرداخته است. مسئله اصلی پژوهش آن است که چگونه زبان دعا می‌تواند، در شرایط محدودیت کنش سیاسی مستقیم، به بازتعریف ارزش‌ها، بازتولید هویت دینی و تقویت مرجعیت معنوی منجر شود. پژوهش با روش کیفی و رویکرد تفسیری انجام شده و دعاهای منتخب بر اساس سه معیارِ برخورداری از مضامین اجتماعی و اخلاقی، ظرفیت دلالت بر رابطه قدرت و مشروعیت، و امکان تحلیل در چارچوب مفاهیم بوردیویی انتخاب شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در بخشی از ادعیه صحیفه، مفاهیمی همچون عدالت، بصیرت، کرامت، صبر، توکل، مسئولیت اجتماعی، اصلاح روابط و نفی برتری مبتنی بر ثروت و قدرت، صرفاً آموزه‌هایی فردی نیستند؛ بلکه در سطحی گسترده‌تر، معیارهایی برای تعریف کنش مشروع و بازسازی نظم ارزشی جامعه ارائه می‌کنند. از منظر نظریه میدان، دعا را می‌توان یکی از صورت‌های کنش نمادین دانست که در آن، ارزش‌های مورد تأکید امام سجاد(ع) در برابر ارزش‌های رقیب قرار می‌گیرند و از طریق زبان دینی، سرمایه نمادین و مرجعیت اخلاقی بازتولید می‌شوند. پژوهش از تعمیم این نتیجه به تمام ۵۴ دعای صحیفه یا اثبات تأثیر مستقیم تاریخی آنها خودداری می‌کند؛ زیرا اثبات چنین ادعایی به شواهد مستقل تاریخی درباره نحوه دریافت و اثرگذاری اجتماعی دعاها نیاز دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 02 مهر 1405

  • تاریخ دریافت 07 مرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 04 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 04 شهریور 1405