مشارکت موالی ایرانی در مخالفت با حکومت اموی، از نظر دامنه، سازمانیابی، بسیج منابع و بهرهگیری از شرایط سیاسی در قیامهای مختلف یکسان نبود. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی چگونگی مشارکت موالی ایرانی در قیام مختار و نهضت عباسیان، جایگاه و شیوه کنش آنان را در ساختارهای ائتلافی و شبکههای اجتماعی و سیاسی بررسی میکند. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی انجام شده و دادههای تاریخی در چارچوب نظریه کنش جمعی چالز تیلی تحلیل شدهاند.
یافتهها نشان میدهد مشارکت موالی ایرانی در قیام مختار عمدتاً در قالب ائتلافی چندگروهی و شبکههای محلی کوفه شکل گرفت و با بسیج منابع انسانی، نظامی و نمادین، بهویژه در پیوند با گفتمان خونخواهی امام حسین (ع)، همراه بود؛ در مقابل، نهضت عباسیان با برخورداری از شبکه دعوت پیشین، سازمانیابی چندلایه، منابع متنوع و فرصتهای سیاسی گستردهتر، توانست ظرفیت گروههای مختلف، از جمله موالی ایرانی را در مقیاسی وسیعتر هماهنگ و بسیج کند. مقایسه دو مورد نشان میدهد مشارکت موالی ایرانی را نمیتوان صرفاً بر پایه نارضایتی یا محرومیت تبیین کرد؛ بلکه شکل و دامنه آن به تعامل منافع همپوشان، ظرفیتهای سازمانی، امکان بسیج منابع و شرایط فرصت سیاسی در هر بستر تاریخی وابسته بود.
قربانی زاده, زهرا, قربانی زاده, فاطمه, و بهرامی, علی. (1405). تحلیل تطبیقی مشارکت موالی ایرانی در قیام مختار و نهضت عباسیان بر اساس نظریه کنش جمعی چارلز تیلی. (e116796). پژوهشنامه فرهنگ و معارف دینی, (), e116796 https://doi.org/10.22034/rjcis.2026.15214.1171
MLA
قربانی زاده, زهرا, قربانی زاده, فاطمه, و بهرامی, علی. "تحلیل تطبیقی مشارکت موالی ایرانی در قیام مختار و نهضت عباسیان بر اساس نظریه کنش جمعی چارلز تیلی" .e116796 , پژوهشنامه فرهنگ و معارف دینی, , 1405, e116796. doi: 10.22034/rjcis.2026.15214.1171
HARVARD
قربانی زاده زهرا, قربانی زاده فاطمه, بهرامی علی. (1405). 'تحلیل تطبیقی مشارکت موالی ایرانی در قیام مختار و نهضت عباسیان بر اساس نظریه کنش جمعی چارلز تیلی', پژوهشنامه فرهنگ و معارف دینی, (), e116796. doi: 10.22034/rjcis.2026.15214.1171
CHICAGO
زهرا قربانی زاده, فاطمه قربانی زاده و علی بهرامی, "تحلیل تطبیقی مشارکت موالی ایرانی در قیام مختار و نهضت عباسیان بر اساس نظریه کنش جمعی چارلز تیلی," پژوهشنامه فرهنگ و معارف دینی, (1405): e116796, doi: 10.22034/rjcis.2026.15214.1171
VANCOUVER
قربانی زاده زهرا, قربانی زاده فاطمه, بهرامی علی. تحلیل تطبیقی مشارکت موالی ایرانی در قیام مختار و نهضت عباسیان بر اساس نظریه کنش جمعی چارلز تیلی. فرهنگ ومعارف دینی. 1405;():e116796. doi: 10.22034/rjcis.2026.15214.1171
